Леанід Галубовіч. КУЛУАРЫ. Беларускамоўе ў спорце

І калі першы хоць зрэдку ўжывае ў сваіх каментарах фрагменты беларускай мовы, то другі ўвогуле радуецца за тых нашых спартсменаў, што змянілі беларускае грамадзянства на іншае...

 

«Свая сіла кожнаму міла»
(народная прымаўка)

Леанід Галубовіч
Леанід Галубовіч, паэт, літаратурны крытык. Нарадзіўся ў 1950 годзе на Клеччыне. Скончыў прафтэхвучылішча электрыкаў у Слуцку, Вышэйшыя літаратурныя курсы ў Маскве. Працаваў электрыкам у Слуцку, Жабінцы, Клецку, рэдактарам літаратурна-драматычных праграм на БТ, у часопісе «Крыніца». Цяпер у аддзеле крытыкі ў тыднёвіку «ЛіМ». У друку выступае з 1967 года. Аўтар пяці зборнікаў вершаў і кніжкі «Зацемкі з левай кішэні».
Упэўнены, што багемнае зацыкліванне на вузка-нацыянальных прыярытэтах (мастацкай літаратуры ў прыватнасці) неўпрыкмет адмяжоўвае і адстароньвае нас ад не менш важных грамадскіх з’яў, у тым ліку, як ні дзіўна, і ад самой беларушчыны ва ўсёй Беларусі. Вядома, у сваім вузкім коле Янкаў-Юзікаў-Лявонаў можна да хрыпаты ў голасе змагацца за «ь» (мяккі знак), не зважаючы, што вакол цябе віруе іншамоўны свет, нярэдка нават ва ўласнай кватэры... Я кажу пра моўную сітуацыю ў краіне. У прыватнасці, пра беларускамоўе ў спорце.

Адным словам, хачу «разгавецца» ад літаратуршчыны і ў дні Алімпіяды ў Ванкуверы, на якой беларускіх спартсменаў нарэшце напаткала ўдача, пагаварыць пра, здавалася б, простыя зямныя рэчы.

Колькі сябе памятаю, да фанатызму любіў спорт. Асабліва футбол. У дзяцінстве нярэдка аддаваў яму перавагу над вучобай, а ў маладосці доўгі час займаўся ім, няхай і на аматарскім узроўні... Гуляў у футбол у Савецкай Арміі на палкавых спаборніцтвах і на першынство раёна, працуючы электрыкам у калгасе... Амаль усе мы тады гаварылі паміж сабой у камандах па-беларуску, і свае лепшыя вершы для першай кніжкі я пісаў паміж працай і футболам, на жаль, не раз разнявольваючыся «чаркай і шкваркай», якая ўжо тады ўваходзіла ў народную моду...

Але колькі жарсці было і ў самой гульні, і вакол яе. Цяпер я — толькі заўзятар. І не проста заўзятар, а, натуральна, фанат беларускага спорту. Рускамоўны «Прессбол» у мяне, пасля «ЛіМа», настольная газета. Праўда, на стадыёны цяпер хаджу радзей, хоць дачка іншым разам ледзь не сілком выцягвае мяне на сваё «МТЗ-РІПО», за якое фанацеюць дэмакраты-анархісты, насуперак дынамаўскім «голагаловым скінам», каторыя з імі варагуюць... Мне ў гэтыя «гульні» гуляць позна. Я — «хварэю» за «БАТЭ»... Валідольна перажываю за клубныя справы Капскага і чытаю на сайце e-sport блог паўабаронцы Крыўца... напісаны па-беларуску... А то...

Між іншым, яшчэ з канца 50-х добра памятаю хрыпатлівыя радыйныя рэпартажы Вадзіма Сіняўскага... Але найбольш урэзаўся ў памяць футбольны беларускамоўны рэпартаж з мінскага стадыёна «Дынама» нашага сённяшняга калегі-літаратара Алеся Камароўскага, калі ён агаломшыў слухачоў словам «куткавы» замест звычнага «вуглавы»... Паверце, гэта таксама была падзея (з’ява, калі хочаце), пра якую аматары футбола і беларуская інтэлігенцыя яшчэ доўга гаварылі, а некаторыя, як бачыце, успамінаюць яшчэ і цяпер...

Агулам у БССР беларускай мовы было, на мой погляд, нашмат больш, чым сёння ў нашай суверэннай Беларусі. Ды амаль усе вясковыя школы былі беларускамоўнымі (прынамсі, пры маім навучанні ў прамежку часу 1957 — 1967). Рэпартажы і чыста спартыўныя перадачы вяліся на БТ і радыё па-беларуску.

У звязку з гэтым успамінаецца такая сітуацыя. Першая трансляцыя беларусамі Першынства свету па футболе. Вядзе рэпартаж на БТ Уладзімір Навіцкі і пачынае каментар па-беларуску, як і пазначана ў кантракце з нямецкай тэлекампаніяй, але пасля запрашае да мікрафона Людаса Румбуціса, літоўца па нацыянальнасці, які жыве ў Беларусі і трэніруе клуб «Маладзечна» ды мае ва ўласнасці фірму «Star», — і яны аўтаматычна пераходзяць на рускую мову. Адразу ж званок ад «немцаў»: каментар толькі згодна кантракту — на беларускай мове! Ну, хоць немцы, можа, навучаць нас шанаваць сваё...

Але Румбуціс працягвае па-руску, ды яшчэ з такімі закідамі: «Наши пока не нашли свою игру...» «Наши» — гэта для — літоўца?! — рускія?.. (Мне думаецца, што якраз наадварот, гэта рускія могуць назваць беларусаў ці літоўцаў «нашымі», а мы сябе ўсё яшчэ «іхнімі». Гуляў у мінскім «Дынама» літоўскі нацыяналіст Андрус Жута, вось той гэта разумеў.)

Аднак на другі тайм Румбуціс усё-ткі не застаецца (Навіцкі нават паіранізаваў наастатку: «Засталіся б, Людас, навучыліся б размаўляць па-беларуску...») Але ці не таму і сыходзіць, што папрасілі, каб, крый Божа, за яго «расійскі каментар» штраф не атрымаць?

Ды як бы там ні было, а футбол па-беларуску — гэта нешта!

І як жа сёння перамяніліся вядомыя нам каментатары У.Навіцкі і С.Новікаў! І калі першы хоць зрэдку ўжывае ў сваіх каментарах фрагменты беларускай мовы, то другі ўвогуле радуецца за тых нашых спартсменаў, што змянілі беларускае грамадзянства на іншае і пачуваюцца матэрыяльна забяспечанымі, як ён разважаў у адным са сваіх артыкулаў. Зрэшты, чаму ж тут дзівіцца, бо і ў самога ж С.Новікава маецца падобны «здрадніцкі» вопыт: ён сам не так даўно збягаў з «Прессбола» за лепшым хлебам у Маскву, але — дарма, слязам яго яна не паверыла, і давялося блуднаму сыну вяртацца назад... Дома ўсё-такі лепш, надзейней, утульней — і сябры побач, і ворагі свае...

Дарэчы, «Прессбол» хваліўся некалі, што ў яго рэдакцыі працуе шмат беларускамоўных філфакаўцаў — дзе і што яны сёння?! І спартсмены ў інтэрв’ю іхняй газеце часта кажуць, што, гуляючы за мяжой па кантракту, гавораць на сваёй, рускай, мове (яна для іх ужо свая!) І пры гэтым скардзяцца і крыўдзяцца, што людзі за мяжой пра Беларусь мала што ведаюць. Дык таму і не ведаюць, што беларусы не выдзяляюцца, не ідэнтэфікуюць сябе па-нацыянальнаму прынцыпу — адметна, своеасабліва і запамінальна, у тым ліку і на моўным узроўні... А між іншым, большасць нашых спартсменаў — выхадцы з вёскі (асабліва ў сілавых відах: штангісты, грабцы, кідальнікі-легкаатлеты), значыць, родная мова закладзена ў іх з малаком беларускай маці, то хто ж «яе высмоктвае» з іх у сталічных манежах?

Агульнавядома, што ў камандна-калектыўных відах спорту мова мае вельмі важнае значэнне (баскетбол, футбол, хакей, гандбол, валейбол), і тут у нас для заваявання высокіх алімпійскіх тытулаў шырокае поле дзейнасці ў галіне псіхалогіі, у тым ліку і ў яе свядомасным аспекце. Выхаванне і выкоўванне духу пераможцаў для ментальна памяркоўных беларусаў — адна з галоўных задач. А мова ў дадзеным выпадку з’яўляецца не толькі чыннікам адносін паміж людзьмі, але і самасвядомасным нацыянальным вычуваннем, якое, можа, не заўжды вонкава праяўляецца, але кантралюе ўнутраную культуру паводзін спартсмена ў неардынарных сітуацыях.

Не варта хаваць, што сёння спартсмены ўдзельнічаюць у спаборніцтвах не толькі для заўзятараў і ўласнага задавальнення, але і дзеля накаплення матэрыяльных выгод (зарплат, прэмій, стыпендый, кватэр), і, на жаль, часта гуляюць яны не за Беларусь, а проста за зборную краіны (адсюль і недастатковы патрыятызм, які ніякімі матэрыяльнымі стымуламі высока не падымеш).

Паглядзіце, як гуляюць суседзі-літоўцы ў баскетбол ці суседзі-латышы ў хакей альбо як праяўляюць сябе эстонцы ў лыжным спорце... Нярэдка хто пасмейваецца з украінскай мовы, але паглядзім, дзе будзе Украіна ў спорце ўжо праз кароткі час...

А вось яшчэ адно парадаксальнае назіранне: глядзеў неяк па «Ладзе» гандбольны выставачны матч паміж легіянерамі, якія гуляюць у беларускіх клубах, і самімі беларусамі. Беларусы прайгралі. Але што запала ў вока: легіянеры гулялі ў чырвона-зялёнай форме, а нашы ў бела-чырвонай. Мова, праўда, (у тым ліку і ў каментатара С.Новікава) была ўсё яшчэ адна і тая ж — руская. Нашым для перамогі якраз і не хапіла сваёй каманднай змоўленасці... Шкада.

Як казаў Сакрат: «Айчына павінна быць для цябе даражэй за маці і бацьку, і якія б жорсткасці, якія б несправядлівасці яна ні здзяйсняла ў адносінах да нас, мы павінны вытрымаць іх і не шукаць спосабаў ухіліцца ад яе»...

Не губляю веру і спадзяванне, што наш спорт павінен быць беларускім не толькі па сутнасці, але па сваім нацыянальным духу.

Меркаванні калумністаў могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі.
Запрашаем чытачоў абмяркоўваць артыкулы на форуме, прапаноўваць для ўдзелу ў праекце новых аўтараў або ўласныя матэрыялы.