Стагоддзе Івана Шамякіна. «Нацыянальныя карані падрэзаны, крона аслаблена»

Шамякін заўсёды ўспрымаў беларусаў як асобны народ і лічыў, што ён не знікне, пакуль жыве беларуская мова.

30 студзеня спаўняецца сто гадоў з дня нараджэння Івана Шамякіна.

Народны пісьменнік БССР, класік беларускай літаратуры савецкага перыяду, яго творы ўваходзяць у школьную праграму, па іх зняты кінастужкі, пастаўлены спектаклі. Поўны збор твораў Шамякіна складаецца з 23 тамоў, а агульны наклад кніг пісьменніка перавышае 25 мільёнаў асобнікаў.

Хтосьці лічыць яго добрым белетрыстам, іншыя кажуць, што сёння чытаць Шамякіна ўжо не цікава — занадта шмат у ягоных кнігах савецкага рэалізму і ідэалогіі.

Сам пісьменнік, дарэчы, ад сваёй прыналежнасці да камуністычнай партыі не адмаўляўся і ў часы перабудовы, і ва ўжо незалежнай Беларусі. Але Шамякін заўсёды ўспрымаў беларусаў як асобны народ і лічыў, што ён не знікне, пакуль жыве беларуская мова.

Naviny.by пагарталі дзённікі народнага пісьменніка Беларусі.

 

Пра лаянку і грошы дзеда Міны

Дзед па бацьку — Міна Васільевіч Шамяка, у хаце яго прайшло мае маленства. Помню яго, невысокага ростам, барадатага i фенаменальна сварлівага: ён штодня мацюкаў сыноў, нявестак, дачку, пляменніцу, a калі баба Вася, Васіліна Логвінаўна, пачынала абараняць дзяцей, даставалася i ёй.

«Кручаная!» — крычаў дзед, гэта была яго любімая лаянка. Усе, хто выклікаў яго гнеў,— кручаныя. (Здаецца, ніхто з нас, пісьменнікаў-гамяльчан, не ўжываў гэтае слова.)

Галоўная яго прэтэнзія да сыноў, да нявестак: гультаі, абібокі. Сапраўды яны былі такія? Ці гэта тое ж, што ёсць цяпер: тыя ж нараканні на моладзь? Ва ўсякім разе, бабуля i маці мае былі вялікімі працаўніцамі. (Праўда, ім менш i даставалася, зрэдку хіба, калі дзед разыходзіўся дай бог як.)

Я разумею яго. Сам ён працаваў як вол, батрачыў, ездзіў у «адходную» i ніяк не мог выбіцца з беднасці. Сямя сапраўды была вельмі бедная. Калі дзед памёр, рана, нешта гадоў у 56–57, i пад час калектывізацыі бурылі гумно, то знайшлі царскія грошы, называлі суму, якой нібыта хапіла б на тры дзесяціны зямлі. Не паспеў дзед купіць зямлю. Для нашых бязлесных мясцін, дзе ўся зямля была ворыўная, тры дзесяціны нямала, у Карме кулакі мелі па 15 дзесяцін.

 

Пра поспехі ў чытанні

Навучыўся чытаць я, дарэчы, надзіва хутка. <…> Маці маё чытанне здавалася дзівосным. Помню, яна нават усумнілася напачатку, спытала ў бацькі: «Пятро, праўда, Іван так чытае ці ета ён выдумляе ад сябе?» Бацька раскрыў старонку буквара ў канцы i таксама быў здзіўлены, што я так бойка чытаю.

Пахваліў:

— Во, змей, чэша! Быць табе ляснічым! [бацька І.П. Шамякіна працаваў лесніком]

Стаць ляснічым — мара гэтая i ў мяне трымалася, можа, да сёмага класа, пакуль лёс не занёс у тэхнікум будаўнічых матэрыялаў.

 

Пра вока Сталіна

Неяк на ўроку [у 1935 годзе] па дзіцячай дурасці я драпнуў цыркулем сшытак i прарваў вокладку якраз на воку Сталіна. Сусед па парце, малы даносчык, тут жа сказаў Букінічу [дырэктару]: «А Іван вока Сталіну выкалаў».

Дырэктар павёў мяне ў настаўніцкую i цэлы ўрок з жахлівай строгасцю, ад якой мяне кідала то ў жар, то ў холад, дапытваўся, хто мой бацька, што ён гаворыць дома, хто мае дзяды, хто дзядзькі...

 

Пра сэнс існавання літаратуры

Беларускую мову i літаратуру выкладала [у школе] Яугенія Кузьмінічна Анціпава. Думаю, што менавіта яна навучыла мяне сапраўднай беларускай мове, мове Купалы i Коласа, у канцы года я пісаў самыя лепшыя сачыненні, без адзінай памылкі. I літаратуру яна выкладала неяк зусім інакш, чым рабілі гэта другія настаўнікі,— з нейкім асаблівым набліжэннем да жыцця. Расказвала пра Коласа, Самуйлёнка, Лынькова, Галавача, Глебку, як пра знаёмых простых людзей, што жывуць не на Алімпе — на зямлі, побач з намі i ўсё ведаюць пра наша жыццё.

Гэта было адкрыццё, якое перавярнула ўяўленне маё пра пісьменнікаў i творы. Упершыню прыйшло разуменне, што літаратура існуе не для таго, каб вывучаць яе ў школе, а каб жыць па ёй, рабіцца падобным да герояў — да лепшых герояў.

 

Пра адзіны ратунак у жыцці

Зіма 1941/42 гадоў была не проста суровая — для краіны, франтоў, для Ленінграда — катастрафічная. Самай цяжкай яна была i для нас, зенітчыкаў, што абаранялі Мурманск. Пачалі прыходзіць караваны саюзнікаў. Як толькі караблі ўцягваліся ў заліў, станавіліся пад разгрузку, немцы бамбілі порт, горад, станцыю дзень i ноч з шалёнай апантанасцю. <…> Між іншым, не перастаю здзіўляцца, як забяспечвалі нас снарадамі. Выпальвалі за суткі па 1000 штук, і, аднак, не помню выпадку, каб засталіся без зарадаў. Во працавалі заводы i чыгунка! А цяпер, у мірны час [запіс зроблены ў 1982 годзе] так разбалансавалі эканоміку — жах! Грэшна хацець цвёрдай рукі, але, здаецца, гэта адзіны ратунак ад самай страшнай бяды — грамадзянскай вайны.

 

Пра прыклад першай асобы

Русіфікацыя не спынялася… Працэс гэты не быў стыхійны. Ён заахвочваўся пры сарамлівым замоўчванні многіх. Беларускі настаўнік, які добра ведаў родную мову (паэму «Сказ пра Лысую гару» чытаў на памяць з выдатным вымаўленнем), Машэраў ніводнага разу — ні на адным пленуме, нарадзе, з'ездзе, сесіі, урачыстым пасяджэнні — не выступіў па-беларуску. I ў прыватнай размове з намі, пісьменнікамі, не ўжываў яе… <…> Машэраў як быццам дэманстраваў сваю рускасць. I гэта дзейнічала мацней за любыя пастановы — такі прыклад першай асобы ў рэспубліцы. Акрамя нас, пісьменнікаў, ніхто не выступаў па-беларуску — ніводзін ідэолаг усіх рангаў — ад ЦК да райкомаў, міністр культуры, нават нашы калегі з іншых творчых саюзаў.

 

Пра вёску і моладзь

Учора [3 снежня 1981 года] была жанчына з Пружан, удава майго таварыша па партыйнай школе. У Пружанах у магазінах кааперацыі даволі мяса, але па шэсць рублёў за кілаграм. А малака няма.

Ад такога забеспячэння ў Пружанах, Ашмянах, Лельчыцах, Ельску i ідзе яе просьба, уніжальная просьба: сын канчае медінстытут, памажыце, родненькі I. П., каб яго размеркавалі ў Мінск. Я спачатку абурыўся i хацеў выгаварыць ёй: мяса хочам есці, a ў вёску нават урач не хоча ехаць. Але пашкадаваў: маці ёсць маці. Растлумачыў, што займацца мне гэтым няёмка — я ж пішу супраць гэтага.

A ўначы доўга думаў: гэта не проста бяда — трагедыя, што людзі так баяцца вёскі. Не проста людзі. Моладзь! Будучыя гаспадары. Хто ж у гэтым вінаваты? Яны? Не. Мы. Бацькі. Што мы зрабілі з вёскай? Як выхавалі сыноў сваіх i дачок? Дзе народнікі? Дзе падзвіжнікі? Рамантыкі? Рэвалюцыянеры? Адкрывацелі? Няўжо няма ix?

 

Пра мінчан, якія стаялі сцяной

Пахаванне Машэрава [у кастрычніку 1980 г.] вылілася ў маніфестацыю народнай любові да свайго кіраўніка. Праз вестыбюль залы Вярхоўнага Савета бясконца ішлі людзі. Жанчыны плакалі. Калі я ішоў туды, то ў чарзе ажно на вуліцы Свярдлова звярнуў увагу на жанчыну з двума малымі, адно было на руках. Потым убачыў яе каля труны, праз добрую гадзіну — столькі яна выстаяла з дзяцьмі.

Жалобны мітынг на плошчы Леніна ішоў пад дажджом, але плошча была запоўнена народам. I ўсе гэтыя людзі ішлі за труной да плошчы Перамогі. Там мы селі ў аўтобусы. Пачалося будаўніцтва метро — мара Пятра Міронавіча,— i аўтобусы ішлі па вуліцах Краснай, па Якуба Коласа, Каліноўскага, i ўсюды, да самых могілак, суцэльнай сцяной стаялi мінчане. Пад дажджом, які ўзмацняўся. Калі прыехалі на могілкі, дождж перайшоў у халодны асенні лівень.

 

Пра падрэзаныя карані беларусаў

Адкуль ім узяцца, вясёлым думкам! А я, між іншым, аптыміст. Быў. І хачу заставацца ім. Хачу верыць, што ўсё-такі здаровы сэнс пераможа. Вялікія ж i мудрыя народы! Славяне — у першую чаргу. Рускія, украінцы, мы, беларусы, хоць у нас, на жаль, нацыянальныя карані падрэзаны, крона аслаблена.

 

Пра забойства Машэрава

Вясной 1982 года я трапіў у маскоўскую бальніцу ў Кунцава — аслеп на левае вока. Ляжаў з былым намеснікам старшыні Дзяржплана СССР Ракоўскім. Мудры чалавек! I раптам на прагулцы ён пытае:

«Так как вы там убили Машерова?»

З вуснаў такога чалавека ды яшчэ гэтакае — «Як вы забілі?» — абразліва было пачуць.

«Якое забойства! Няшчасны выпадак!»

Ён паглядзеў на мяне, як на хлапчука: «Вы наивный человек, Иван Петрович. Писателю это непростительно. Вы должны знать, как это делается».

Не, знаць гэта я не хачу! Хоць i магу сканструяваць любы сюжэтны ход, у тым ліку любое забойства.

 

Пра заробкі пісьменніка

Яшчэ пяць гадоў назад, да «вялікай перабудовы», я меў упэўненасць у забяспечанай старасці. Накапіў трохі грошай. Можна афармляць пенсію i сачыняць мініяцюры, замалёўкі з натуры на вечныя тэмы. Спакойна i надзейна. А я ўсё творчае жыццё стараўся ўзнімаць праблемы. I што маю? Грошы? Чаго яны вартыя? Што на ix можна купіць? Кавалак кілбасы, пляшкі віна не магу дастаць. Ды колькі ix, грошай? Паўстагоддзя рабіў, як вол, i што зарабіў? Яўрэйская сям'я, суседзі па дачы, выехала ў Амерыку — шукальнікі шчасця! — i дачу купіў фізкультурнік, трэнер па тэнісе. Хлопцу 30 гадоў, i ён у тры разы багацейшы за мяне. <…>

A між іншым, колькі гадоў яшчэ назад нас, пісьменнікаў, лічылі ледзьве не самымі багатымі людзьмі ў краіне, i нават інтэлігенты, асабліва апаратчыкі, кляймілі за «мільённыя ганарары». Пасля з’яўлення кааператараў, пасля ганарараў Пугачовай i Жванецкага (па 7, 10, 20 тысяч за выступление) нашы ганарары здаюцца жабрацкімі — 10 тысяч за раман, які пісаўся тры гады. А наперадзе чакае праблема выдання — з-за вострага дэфіцыту паперы. Вось такое жыццё! Такія стымулы!

 

Пра змовы ў палітыцы

Вялікае дасягненне развітых грамадстваў, што барацьба за ўладу ідзе адкрыта, галосна. У нас пакуль што толькі бачнасць адкрытасці i галоснасці. A ў сапраўднасці ўсё творыцца, як у тайных таварыствах сярэднявечча. Я назіраю за лідэрамі БНФ, як яны збіраюцца — змоўшчыкі! — i мне смешна робіцца з ix гульні. Хоць кіраўнікі партыі, да якой я належу без малога паўстагоддзя, таксама не выклікаюць сімпатый. Таксама змоўшчыкі. Маю на ўвазе тых, каго ведаю асабіста. Але галоўнае дрэнныя змоўшчыкі.

 

Пра ўласнае галоўнае шчасце

Я ведаю, што не дасягнуў вышэйшых узораў мастацкасці. Але, як пісьменнік-рэаліст, у пэўным сэнсе летапісец свайго часу, я меў найвялікшае шчасце: мяне чыталі. <…>

Я адчуваў бы сябе няшчасным чалавекам, каб кніжкі мае ляжалі на паліцах кнігарняў, на паліцах нашых бібліятэк. Мне часам шкада бывае некаторых маіх калег, калі я прыходжу ў бібліятэку, бяру фармуляры i чытаю, што кнігу гэтую бралі адзінкі чытачоў, хоць сам па сабе раман i нядрэнны. Але пэўна, чагосьці не хапае.